Zavisnost bez kraja: kako funkcioniše dizajn društvenih mreža

Za razliku od tradicionalnih medija koji imaju jasan početak i kraj, digitalne platforme nemaju tačku zaustavljanja. Algoritmi analiziraju ponašanje korisnika i u realnom vremenu prilagođavaju sadržaj kako bi produžili vreme provedeno na aplikaciji. Upravo taj dizajn, a ne samo sadržaj, postao je centralna tačka sudskih sporova protiv tehnoloških kompanija.

Slučaj K.G.M. protiv Meta: gde i kada je sve počelo

Tužba poznata kao K.G.M. v. Meta Platforms et al. podneta je 25. jula 2023. godine pred Višim sudom u Los Anđelesu.

Oštećena, u medijima često nazvana Kaley, koja je u trenutku podnošenja tužbe bila maloletna, tvrdila je da su platforme poput Instagrama i YouTube-a namerno dizajnirane da izazovu kompulsivno korišćenje kod mladih korisnika. Kao posledice navela je anksioznost, depresiju i poremećaj slike o telu. 

Tokom postupka, TikTok i Snap (Snapchat) su postigli vansudsko poravnanje, dok su Meta i Google ostali u procesu kao glavni tuženi. 

Kako je teklo suđenje

Suđenje je održano u Los Anđelesu početkom 2026. godine i trajalo je približno šest nedelja, tokom kojih su porotnici slušali svedočenja stručnjaka, zaposlenih u kompanijama i same tužilje. Završne reči iznete su sredinom marta, nakon čega je usledilo odlučivanje porote koje je trajalo devet dana, odnosno više od 40 sati deliberacije. U procesu su kao dokazi predstavljeni i interni dokumenti kompanija, koji su, prema navodima tužilaštva, pokazivali da su rukovodioci bili svesni potencijalnih negativnih efekata svojih proizvoda na mlade korisnike. 

Presuda: prvi gubitak Meta-e u ovakvom slučaju

Dana 25. marta 2026. godine, porota je donela presudu u korist tužilje. Meta i Google proglašeni su odgovornim za nemar u dizajnu svojih platformi. 

Ukupna odšteta iznosila je šest miliona dolara, uključujući kompenzatornu i kaznenu štetu, pri čemu je Meta snosila oko 70 odsto odgovornosti. Ovo je prvi slučaj ove vrste koji je stigao do porote i u kojem je utvrđena odgovornost kompanije za navodno “zavisnički dizajn” proizvoda. 

Zašto je presuda od istorijskog značaja

Presuda u slučaju K.G.M. predstavlja prekretnicu jer je fokus pravne odgovornosti pomeren sa sadržaja na dizajn proizvoda. Tehnološke kompanije su se godinama pozivale na zakonsku zaštitu koja ih oslobađa odgovornosti za sadržaj koji objavljuju korisnici. U ovom slučaju, sud je prihvatio argument da problem može biti u samoj strukturi platforme, odnosno u načinu na koji je dizajnirana da podstiče kontinuirano korišćenje. Time je prvi put otvorena mogućnost da se društvene mreže posmatraju kao proizvod koji može imati štetne posledice po zdravlje korisnika.

Nije jedini slučaj: širi pravni front protiv Meta-e

Iako je ovaj slučaj prvi koji je rezultirao presudom pred porotom, on nije izolovan. U Kaliforniji je oko 1.600 tužbi objedinjeno u koordinisan postupak, dok se na nivou Sjedinjenih Američkih Država vodi više od 10.000 sličnih individualnih postupaka. Pored toga, više od 40 saveznih država podnelo je tužbe protiv Meta-e, optužujući kompaniju za štetan uticaj na mentalno zdravlje mladih. 

Slučaj K.G.M. je označen kao jedan od tzv. “bellwether” procesa, odnosno test suđenja čiji ishod može uticati na tok i strategiju u hiljadama sličnih sporova koji slede. Presuda protiv Meta-e iz marta 2026. godine predstavlja prvi konkretan pravni signal da bi dizajn digitalnih platformi mogao postati predmet odgovornosti pred sudovima.

Iako postupci protiv kompanije traju širom Sjedinjenih Država, ovaj slučaj je prvi pokazao da argument o zavisničkom dizajnu može biti prihvaćen pred porotom.

Zbog toga se ne posmatra kao izolovan incident, već kao početak šire pravne i društvene rasprave o ulozi i odgovornosti tehnoloških kompanija u oblikovanju ponašanja korisnika.